Тоҷикон дар меҳвари давлатҳои Хуросон то ҳуҷуми муғул
Идомаи матлаб
Китобе, ки ҳар тоҷик бояд бихонад – II
Бахши дуввум
Ҷилди дувуми ин китоби нағз, ҳовии панҷ фасл (8-12) аст.
Фасли ҳаштум “Тоҷикон дар меҳвари давлатҳои Хуросон то ҳуҷуми муғул ” номида шудааст. Он перомуни салтанати Ғазнавиён ва ҷойгоҳи тоҷикон дар ин давлат маълумот дода, дар хусуси аҳли тасаввуф ва чеҳраҳои шохиси суфияи тоҷик низ гузориш дода. Сипас ба Салҷуқиёну чеҳраҳои мондагори он даврон пардохта, аз Хоҷа Низомулмулки тоҷик то Рашиди Ватвоти тоҷикро ёдоварӣ мекунад. Ба дунболи он аз дудмони тоҷикии Ғуриён ва вазъи илму фарҳанги он замон ёдовар мешавад. Қисмати поёнии ин бахш ба ҳукумати Хоразмшоҳиён ихтисос ёфта, аз нуфузи шаҳрҳову авзоъи иҷтимоӣ даврон низ сухан ба миён омадааст.
Фасли нуҳуми китоб “Соиқаи рашъаафкани муғул” ном дорад. Ин фасли китоб аз фоҷеаи муғул ва дифоъи худҷӯши тоҷикон, ки аз беурзагии ҳукумати вақт ба ҳоли худ гузошта шуданд, бо дард қисса мекунад. Муаллифи дақиқназар, аз замони мусибату ситами гушношуниди аҳди муғул қисса карда, саҳифаҳои ногуфтаи муқовимати мардуми тоҷикро тасвир кардааст. Ин замоне буд, ки “замин аз хуни тоҷикон гулгун” буд. Ӯ аз ситези тоҷикони Фирӯзкӯҳ то ҷонфишонии тоҷикони Парвону Марвро ёдовар шудааст.
Фасли даҳум “Мавқеияти тоҷикон дар таърихи асри ҷадид ва ҳукуматҳои пасомуғул” аст. Ин қисмат бо достони талоши тоҷикони Курти Ҳарот оғоз гашта, сипас аз сарбадорони Байҳақу Самарқанд ном мебарад, ки афсонаи шикастнопазирии муғулро шикастанд. Дар идома аз зуҳури Темури Курагон ва ҷойгоҳи тоҷикон дар он замон ҳикоят мекунад. Ин бахш бо зикри тамаддуни дурахшони тоҷикон дар замони Темуриён ва чеҳраҳои калидии он аз Ҳофиз то Мушфиқӣ ва аз хаттотӣ то меъмории бемисли Хуросон ба поён мерасад.
Фасли ёздаҳуми ин китоб “Хуросон ва ҳамсоягон дар қуруни 16-17” унвон дошта, муаллиф дар бораи муҳоҷирати узбакҳои шайбонӣ ва таъсиси давлати шиъаи сафавӣ ахбори манобеъи таърихиро пешниҳод кардааст. Сипас ба суроғи давлати Темуриёни Ҳинд рафта, ки он ҷо низ зери нуфузи маънавии тоҷикон қарор дошт. Аз ҳукумати тоҷикони Систон то Дарвозу Карон низ ёдоварӣ мешавад, ки ахбори тозаву бикр аст. Дар идомаи ин фасл аз шоҳони Бадахшон, ки мо дар таворихи худ камтар аз онҳо медонем, ёдоварӣ мекунад. Ба дунболи он аз нуфузи истеъмори Британия ва паёмади ногувори он барои тоҷикони Хуросон мегӯяд, ки хеле дардовар аст. Поёни ин фасл ба зикри ҷамили арбоби илму ҳунари ин даврон бахшида мешавад.
Дар фасли дувоздаҳум, ки “Таъсиси давлати афғонҳо дар Қандаҳор” ном дорад, устод Муродӣ аз вуруди қабоили афғон ба Хуросон ва салтанати дуррониҳо ҳикоят мекунад. Яке аз бахшҳои муҳимми ин фасл қиёми тоҷикону дигар сокинони Хуросон алайҳи таҷовузи Британия аст, ки бо номи ҷангҳои инглису афғонӣ машҳур аст. Муаллиф дар поёни ин фасл донишмандону шоирону аҳли фазлу адаби тоҷикро ном бурдааст. Хондани ин фасл барои мо тоҷикони варорудӣ (мовароуннаҳрӣ) хеле зарур аст, то ба умқи фоҷеаи тоҷикон дар се қарни охир бирасем.
Ҷилди саввуми китоб…
Идома дорад…
(Манбаъ: Фейсбук, сафҳаи шахсии Сайфуллоҳ Муллоҷон)
Тоҷнек
