Қафқоз сарзамине дар миёни Осиё ва Аврупо, дар даврони бостон марзи миёни ҷаҳони мутамаддин ва биёбонгардони шимоли Қафқоз буд, ки бо гузар аз гузаргоҳҳои Қафқоз, манотиқи ҷанубӣ, чун Эрон ва Осиёи Сағирро ғорат мекарданд. Аз ин рӯ, ин сарзамин ҷойгоҳи муҳимме дар торихи Эрон дошт, ҷойгоҳе, ки то кунун ҳифз шудааст.
Шоҳони номдори эронӣ чун Куруши Бузург, Дориюши Бузург, Шопури Аввал, Хусрави Анушервон, Хусрави Парвиз ва Шоҳ Аббоси бузург ба таъмини амнияти ин минтақаи балохез номбардор буданд, чунон ки метавон гуфт, яке аз милокҳои доварӣ дар бораи шукӯҳу бузургии шоҳони Эрон чирагии комил бар Қафқоз будааст. Ин чирагӣ на танҳо амнияти Эрон, балки амнияти қавмҳои Қафқози ҷанубӣ, чун арманиҳо ва гурҷиҳоро таъмин мекардааст ва дар тӯли торих сабаби таҳкими пайвандҳои торихӣ ва фарҳангӣ миёни Эрон ва ин қавмҳо шуд.
Аз дигар сӯ, дар тӯли торих, дар паи фатрат ва сустии ҳукуматҳои Эрон, биёбнгардоне, ки дар пушти истеҳкомоти қафқозии Эрон саф кашида буданд, ҷуръат пайдо мекарданд то сарзаминҳоеро, ки дар ҷануби ин истеҳкомот буданд, тороҷ кунанд, монанди ончи дар садаи ҳафтӯми мелодӣ рух дод ва ба қатли оми мардуми Қафқози Ҷанубӣ ба дасти хазарҳо ва туркҳо анҷомид.
Дар торихи муосир русҳо ҷои эрониёнро дар Қафқоз гирифтанд ва ба сабаби надоштани пайвандҳои торихӣ бо мардумони Қафқоз, барои тасаллут бар ин сарзамин мутавассил ба сиёсатҳои касифи истеъморӣ шуданд. Сталин, қафқозие, ки муҷрии сиёсатҳои русҳо шуда буд, ба сабаби ошноии нисбӣ бо Қафқоз, назарияпардози ин сиёсатҳои залилона шуд.
Бар асоси ин сиёсатҳо, дар марзбандиҳои ҷумҳуриҳои сотсиалистии Қафқоз, ҳеч як аз ин ҷумҳуриҳо, ҳарчанд бо масоҳати кучак, набояд аз як миллати воҳид шакл мегирифт ва даруни ҳар як аз ин ҷумҳуриҳо бояд минтақаи худмухторе аз ақвоме бо табори мутафовит гунҷонда мешуд то пайваста омиле барои адами сабот дар ҳар ҷумҳурии шӯравӣ вуҷуд дошта бошад.
Русҳо бо ин тарфанд дар паи ҳар ихтилофе, ки миёни як ҷумҳурии қафқозӣ ва ноҳияи худмухтор ба вуҷуд меомад, дар умури онҳо дахолат мекарданд ва сарварии худро ба онҳо ёдоварӣ мекарданд. Чанд намуна аз ноҳияҳои худмухтор иборат буданд аз: Қарабоғ, ки минтақаи арманинишин буд ва даруни Ҷумҳурии Озарбойҷон қарор дошт; Осетияи Шимолӣ ва Абхаз, ки даруни Гурҷистон қарор дошт. Разилонатарини ин марзбандиҳо, марзбандии черкесҳо, кобордҳо, болкорҳо ва қарачоиҳо буд. Черкесҳо ва кобордҳо, ки забон ва фарҳанге монанди ҳам доштанд, дар Қафқози Шимолӣ ва дар шимоли сарзаминҳои болкорҳо ва қарачоиҳо мезистанд.
Сталин дар соли 1922-и мелодӣ ба ҷои меҳвари шарқӣ-ғарбӣ, ки ба ташкили ҷумҳуриҳои Қарачои-Балкар ва Черкес-Коборд менҷомид ва миллатҳои якдаст эҷод мекард, меҳвари шимолӣ-ҷанубиро дар назар гирифт ва ҷумҳуриҳои Қарачои-Черкес ва Кобордино-Балкарро ҷаъл кард ва марзҳои шимолии ҳар ду қаламравро огоҳона ба даруни Русия имтидод дод то ҷамъияти қазоқзои масеҳӣ ҳам вориди маҳдудаи ин ду ҷумҳурӣ шаванд ва авомили таниш ва бӯҳрон пайваста гиребонгири ин ҷумҳуриҳо бошад.
Захмҳои столинистӣ пас аз фурӯпошии Шӯравӣ ҳанӯз ҳам вуҷуд дорад то сардамдорони Макав ҳар аз чанд гоҳе ба ҳангоми носур шудани онҳо, ба яке аз ақмори пешин ва саркаши худ сарварии худ бар сарзамини Қафқозро ёдоварӣ кунанд.
Пас аз фурӯпошии Шӯравӣ, рӯъёи аврупоӣ шудан ва наздик шудан ба ғарб, дар миёни ҷумҳуриҳои Шӯравӣ, ки хаста аз урдугоҳи коммунистии шарқанд, бисёр фиребанда аст. Аммо русҳо, ки дигар чандон барои зердастони дирӯз ҷаззоб нестанд, то кунун ба хубӣ аз осебпазирии худсохтаи қафқозӣ барои пешгирӣ аз наздик шудани қафқозиҳо ба ғарб истифода кардаанд. Дар соли 2008 аз таниш миёни Осетияи Шимолӣ ва Гурҷистон барои дур кардани Гурҷистон аз ғарб истифода карданд. Ва акнун низ дур аз интизор нест, ки захми сталинии Қарабоғ шояд омиле барои дур шудани Арманистон аз ғарб шавад.
Аз шашӯми меҳрмоҳи 1399-и шамсӣ, сентябри 2020, боз ҳам як захми сталинӣ сар боз кард ва Ҷумҳурии Озарбойҷон ба анбозии Туркия ва террористҳои сурӣ ба Қарабоғ юриш бурданд. Шояд туркҳо низ, ки акнун оташбиёри ин маърака шудаанд, бо пешбинии рафтори Маскав дар пуштибонӣ накардан аз давлати ғарбгарои Ереван, даст ба ин қимори бузург заданд.
Ба ҳар ҳол, авзоъ мутобиқи хости русҳо дар ҷараён аст ва арманиҳо барои хомӯш шудани оташи ҷанг рӯ ба сӯи Маскав доранд ва фаромӯш карданд, ки ин захмҳои кӯҳна, ки сохтаву пардохтаи Маскав аст, агар дар шароити кунунӣ дармон шавад, замони дигаре барои таъмини манофеи Маскав ва зери султа бурдани дубораи онҳо сар боз мекунад.
