Саидуддини Фарғонӣ
Машоҳир ва номоварон
Саидуддин Муҳаммад ибни Аҳмад, яке аз бузургтарин шогирдони Садруддини Қунавӣ аст ва аз ӯ асаре азим ва беназир мавҷуд аст ба номи “Машориқ-уд-дарорӣ”, ки шарҳ бар “Тоия”-и Ибни Фориз аст.
Андешамандон ва донишмандони зиёде аз водии Фарғона бархостаанд, ки бо камоли таассуф таваҷҷӯҳи лозим барои шиносондани онҳо барои насли кунунӣ сурат намегирад, аз ҷумла ситорашинос ва риёзидони маъруф Аҳмади Фарғонӣ, орифи бузург Ибни Фарғонӣ, фақеҳи ҳанафӣ Абулмузаффари Фарғонӣ, фақеҳ ва мутакаллими машҳури мотуридӣ Сироҷуддини Ӯшии Фарғонӣ, орифи шоир Сайфи Фарғонӣ, шоир ва хаттоти маъруф Умар ибни Муҳаммади Фарғонӣ ва ғайра аз садҳо машоҳири дигар. Агар умре боқӣ буд, иншоаллоҳ дар бораи шарҳи ҳоли ҳар як аз ин машоҳир хоҳам навишт.
Дар ин мақола аммо ба муарриифии ориф ва донишмандони шаҳир, Саидуддини Фарғонӣ мепардозам.
Саидуддин Муҳаммад ибни Аҳмад (вафотёфта миёни солҳои 1292 то 1301 мелодӣ), яке аз бузургтарин шогирдони Садруддини Қунавӣ аст ва аз ӯ асаре азим ва беназир мавҷуд аст ба номи “Машориқ-уд-дарорӣ”, ки шарҳ бар “Тоия”-и Ибни Фориз аст.
Ӯ “Тоия”-ро бо ибороте расо ба форсӣ шарҳ карда ва баъд, ба дастури устод, муқаддимае муҳаққиқона ба забони арабӣ бар он афзуда, муфассалтар аз муқаддимаи форсӣ, муштамил бар хавосси асмо ва қоъидаҳои ирфонӣ.
Шарҳе низ ба арабӣ навиштааст ва онро “Мунтаҳал-мадорик” ном ниҳода. Он чи дар муқаддимаи арабии Фарғонӣ мундараҷ аст, ба ҳадде олист, ки Абдурраҳмони Ҷомӣ дар муқаддимаи шарҳи худ бар “Нақшул-фусус” (“Нақдун-нусус фӣ шарҳи нақшил-фусус”), навиштааст, ки аҳаде мабонии таҳқиқии ирфонро ба он зебоӣ, ки Фарғонӣ баён карда тақрир накардааст.
Албатта шарҳи форсии Фарғонӣ бар ашъори “Тоия”, беҳтар ва муназзамтар аз шарҳи арабии ӯст ва дар мавориде низ шарҳи арабӣ (“Мунтаҳал-мадорик”) руҷҳон дорад ва ба ҳар ҳол, эҳтимоми Фарғонӣ ба шарҳи форсӣ бештар будааст.
Фарғонӣ бо ҷамъе аз асҳоб “Тоия”-и Ибни Форизро назди устодуласотид, Қунавӣ, қироат кардаанд. Устод дар муқаддимаи китоби “Машориқ” ба форсии ҷаззоб тазаккур додааст, ки дар байни асҳоб, Фарғонӣ беҳтар аз дигарон матолиби “Тоия”-ро забт ва ба қайди таҳрир даровардааст. Қунавӣ ба Ибни Фориз иноят ва иродати хосс дошт ва “Тоия”-ро дар Қуния ва Шом ва Миср ба форсӣ тадрис мефармуд.
Яке аз асҳоби шайх Садруддини Қунавӣ, шайхушшуюхи вақти худ, шайх Шамсуддини Икӣ гуфтааст: “Дар маҷлиси дарси шайхи мо уламо ва талабаи илм ҳозир мешуданд. Дар анвои улум сухан мегузашт ва хатми маҷлис бар байте аз қасидаи назмуссулук мешуд ва ҳазрати шайх Садруддин бар он ба забони аҷамӣ (форсӣ) суханон ва маонии ладуннӣ мефармуд, ки фаҳми он ҳеч кас натавонистӣ кард, магар касе, ки аз асҳоби завқ будӣ. Ва гоҳ будӣ, ки дар рӯзи дигар гуфтӣ, ки дар он байт маънии дигар бар ман зоҳир шудааст. Ва маънии ғарибтар ва дақиқтар аз пеш гуфтӣ. Ва бисёр мефармуд, ки сӯфи мебояд, ки ин қасидаро ёд гирад ва бо касе, ки фаҳми он кунад, маонии онро шарҳ кунад”. (Сайидҷалолуддини Оштиёнӣ, шарҳи муқаддимаи қайсарӣ бар “Фусусил-ҳикам”)
Шайх Шамсуддин гуфтааст: “Шайх Саидуддин тамоми ҳиммати худро сарфи шарҳи қасида ба форсӣ кард ва ба амри шайх, барои он ки нафъи он омм бошад, онро ба арабӣ шарҳ кард. Ва он ҳама аз баракоти шайхи мо, Садруддин аст”. (Ҳамон манбаъ)
Садруддини Қунавӣ мукаррар мефармуд, ҳар орифе бояд “Тоия”-ро ҳифз кунад. Бар “Тоияи кубро” дар ибтидо шарҳе ба форсӣ навишта шуд. Ин шарҳ тақрири дуруси Садруддини Қунавӣ аст ва “Машорқуд-дарорӣ” ном дорад. “Машориқ” дар ирфони назарӣ ба нигориш даромадааст. Ва муқаддимаи Саъидуддини Фарғонӣ бар “Тоия”, хусусан бахши арабии он, мутазаммини матолибест олӣ, ки аҳаде бад-он назму тартиб ва иштимол бар матолиби тоза сухан нагуфтааст.
Ҷамеи шореҳони “Тоия” аз пайравони Ибни Арабианд. Ва ба нудрат назми ирфонӣ ба ин салобат ва азамат дар даврони исломӣ метавон ёфт.
Аҳаммияти Фарғонӣ аз лиҳози таърихӣ аз он ҷиҳат аст, ки вай аз шохистарин чеҳраҳои силсилае дигар яъне силсилаи шайх Шаҳобуддини Суҳравардӣ, аз урафои қарни ҳафтум ва муаллифи “Аворифул-маориф” (вафотёфтаи 632 ҳ.қ, ки бо шайхи Ишроқи мақтул (вафотёфтаи 587 ҳ.қ) фарқ дорад) аст, ки яке аз муҳимтарин ва густардатарин тариқатҳои сӯфия дониста мешавад. Вай аз Қунавӣ бо эҳтироми фаровон ёд карда ва худро ба лиҳози сӯҳбат ба ин мактаб мунтасаб месозад.
Ин амр худ шоҳиде бар пайвастани дигар силсилаҳои ирфонӣ ба мактаби фикрии Ибни Арабӣ ба далели тавонмандӣ ва ғинои он аст.
Аҳаммияти Фарғонӣ дар таърихи ирфони назарӣ ба хотири ҷаъли истилоҳоти ирфонӣ аст. Муҳйиддин ва Қунавӣ дар баёни маорифи ирфонӣ аз истилоҳоти ҷадид дар фазои ирфони назарӣ суд ҷустанд, вале ин истилоҳот ба далели адами истиқрор гоҳе дар чанд маъно ба кор мерафт ва ин маонӣ ҳам дар миёни орифони мухталиф мутафовит мегашт. Ин ташвиш ва ибҳом то замони Фарғонӣ идома дошт, вале ӯ кӯшид, то ҳар истилоҳро дар маъное хос ба кор барад ва комилан маънои онро мушаххас созад.
Осори муҳим пас аз вай монанди “Тамҳидул-қавоъид” ва “Мисбоҳул-унс”, аз истилоҳоти ҷаълшуда тавассути Фарғонӣ истифода кардаанд. Албатта осори Ҷундӣ ба далели муосир будан бо Фарғонӣ ин гуна нест. Дар миёни шахсиятҳои барҷаста, танҳо Кошонӣ ва Қайсарӣ ҳастанд, ки аз истилоҳоти Фарғонӣ баҳра набурдаанд.
Муҳимтарин асари Фарғонӣ “Машориқуд-дарорӣ” аст, ки тақрироти вай аз шарҳи “Тоия”-и Ибни Фориз дар дарси устодаш Қунавӣ аст. Ин дарс ба забони форсӣ ироа мешудааст. Муқаддимаи ин китоб шомили як давраи комил аз мабоҳиси ирфони назарӣ аст. Ин мабоҳис он қадр бо зарофат ва инсиҷом баён шудааст ва чиниш дар он чунон дақиқ аст, ки ҳатто дар осори Қунавӣ низ наметавон мушобеҳе барои он ёфт.
Ҷомӣ дар ин замина мегӯяд: “Ҳеч кас масоили илми ҳақиқатро чунон мазбут ва марбут баён накардааст, ки вай дар дебочаи шарҳи “Қасидаи Тоияи Форизия” карда…” (Нафаҳотул-унс с.558)
Ин китоб ба забони форсӣ нигошта шуда ва пас аз он Фарғонӣ онро ба ҳамроҳи афзудаҳое ба арабӣ баргардонд ва онро “Мунтаҳал-мадорик” номид.
Табйини мунсаҷим ва ақлонии ирфони назарӣ ҳамроҳ бо истифода аз истилоҳоти дақиқ, аз дигар авомиле буд, ки заминаро барои гуфтугӯи бештари ирфон ва фалсафа фароҳам овард.
* * *
Манобеъ:
Оштиёнӣ, Сайидҷалолуддин, шарҳи муқаддимаи Қайсарӣ бар Фусусил-ҳикам
Оштиёнӣ, Сайидҷалолуддин, шарҳи Фусусил-ҳикам (Ал-Қайсарӣ)
Амининажод, Алӣ, Ошноӣ бо маҷмӯаи ирфони исломӣ, с.176 то 228
Яздонпаноҳ, Сайидядуллоҳ, Мабонӣ ва усули ирфони назарӣ, с.34 то 60
Амининажод, Алӣ, Ҳикмати ирфонӣ, с.44 то 51
Яздонпаноҳ, Сайидядуллоҳ, Фурӯғи маърифат, с.80 то 82
Я.Эшотс, Ал-Фаргaни
Тоҷнек
tajnek.com
