Ду се тавсия аз Арӯзии Самарқандӣ ба рӯзноманигорон ва нависандаҳо
Арӯзии Самарқандӣ дар “Чаҳор мақола”-и хеш дар бораи дабирӣ (нависандагӣ, рӯзноманигорӣ) аз ҷумла мегӯяд (аввал, асли матнро меоварам ва сипас каме шарҳ медиҳам):
“Пас дабир бояд, ки каримуласл, шарифулъирз, дақиқунназар, амиқулфикр ва соқибурраъй бошад; аз адабу самароти он қисми акбар ва ҳаззи авфар насиби ӯ расида бошад; ва аз қиёсоти мантиқӣ баиду бегона набошад; ва маротиби абнои замона шиносад ва мақодири аҳли рӯзгор донад; ва ба ҳутоми дунёвӣ ва музахрафоти он машғул набошад; ва ба таҳсину тақбеҳи асҳоби ағрозу арбоби иғмоз илтифот накунад ва ғирра нашавад…”
Тавзеҳи кӯтоҳи ин ҷумлаҳо ба забони имрӯз.
Мегӯяд, як нависанда ё рӯзноманигор бояд, ки наҷибзода, бообрӯ, борикбин, дурандеш ва дурустназар бошад;
Аз адабиёту меваҳои он, дорои бештарину фаровонтарини баҳраҳо буда ва аз қиёси мантиқӣ (қоидаҳои дуруст андешидан) бегона набошад.
Ӯ бояд бо мардуми замона ва ҷойгоҳу манзилати онон ошно бошад.
Машғули моли дунё ва андӯхтани он набошад.
Ӯ ба таҳсини ғаразварзон аз вай ва ё сарзаниши онҳо аз ӯ эътино накунад ва фиреб нахӯрад. (Яъне дар навиштани матлаб, бояд бетараф бошад; на таҳсини касе ӯро моил ба тарафдорӣ аз ӯ созад ва на сарзаниши касе ӯро водор ба бадгӯӣ аз ӯ намояд.)
Ва боз дар ҷое дигар мегӯяд: “Ҳар синоат (пеша), ки тааллуқ ба тафаккур дорад, соҳиби синоат бояд, ки фориғдилу мураффаҳ бошад, ки агар ба хилофи ин буд, сиҳоми (тири) фикри ӯ муталошӣ шавад ва бар ҳадафи савоб (дурустӣ) ба ҷамъ наёяд, зеро ки ҷуз ба ҷамъияти хотир (хотирҷамъӣ) ба чунон калимот бознатавонад хӯрд.
Овардаанд, ки яке аз дабирони хулафои Банӣ Аббос – разияллоҳу анҳум – ба волии Миср нома менавишт ва хотир ҷамъ карда буд ва дар баҳри фикрат ғарқ шуда ва сухан мепардохт чун дурри самину мои маин. Ногоҳ канизакаш даромад ва гуфт: “Орд намонд”. Дабир чунон шӯридатабъу парешонхотир гашт, ки он сиёқати сухан аз даст бидод ва бад-он сифат мунфаил шуд, ки дар нома бинавишт, ки “орд намонд”. Чунонки он номаро тамом кард ва пеши халифа фиристод ва аз ин калима, ки навишта буд, ҳеч хабар надошт.
Чун нома ба халифа расид ва мутолиа кард, чун бад-он калима расид, ҳайрон фурӯ монд ва хотираш онро бар ҳеч ҳамл натавонист кард, ки сахт бегона буд. Кас фиристоду дабирро бихонд ва он ҳол аз ӯ бозпурсид. Дабир хаҷил гашту ба ростӣ он воқеаро дар миён ниҳод. Халифа азим аҷаб дошт ва гуфт: “Аввали ин номаро бар охир чандон фазилату руҷҳон аст, ки “Қул ҳуваллоҳу аҳад”-ро бар “Таббат ядо Абилаҳаб”…”
