Лозим аст як нуктаро бароятон ёдовар шавам! Ва он ин ки: дар заминаи нақли суханон ва гуфторҳо, баъд аз беъсати ҳазрати Паёмбар (с), дар ҷаҳон як инқилоби бузурги фарҳангӣ эҷод шуд, ки назире надорад ва то ба имрӯз ҳам назир надорад, фақат хосси олами ислом аст. Мусалмонони садри ислом хусусан ровиёни аҳодис (ва то ба имрӯз муҳаддисони исломӣ ин вежагиро доранд ва шумо агар бо улуми исломӣ хусусан ҳадиспажӯҳӣ каме ошно бошед, мефаҳмед), дар забт ва нақли сухан бисёр ҳассос ва васвос буданд. Ин вежагӣ хосси “Наҳҷул-балоға” ҳам нест, дар нақли ҳар гуфторе, ба хусус Қуръони Карим ва аҳодиси ҳазрати Паёмбар (с) бисёр эҳтиёткор буданд, ба ҳадде, ки онҳо ҳатто як ҳарфи изофӣ – то чӣ расад ба як калима – дар сухане, ки мешуниданд, аз пеши худ изофа намекарданд. Ин маъруф аст ва гуфтаи ман нест, ҳар касе, ки бо улуми ҳадисӣ ва фиқҳӣ ва усулӣ ошно бошад, инро медонад.
Дар олами ислом барои аввалин бор илмҳое таъсис шуд, ки кораш фақат равиши нақли аҳодис ва ахбор аст. Илмҳое мисли “Илми мусталаҳ” ва ё “Илми риҷол” таъсис шуд. Шумо дар ҳеч ҷойи олам ва дар назди ҳеч миллат ва фарҳанге, шабеҳи инро намебинед.
Масалан, дар илми риҷол, ба шарҳи ҳоли ровиён пардохта мешавад. Мӯътабар шумурда шудани як ҷумла аз як гӯянда (чӣ ҳадис бошад ё хабар) шарту шурути зиёде дорад. Агар як ровӣ масалан одами хубе бошад, хуб будани ӯ дар нақли ривоят аз вай кофӣ нест, балки забташ чӣ гуна аст, оё одами фаромӯшхотир набуда? Ё суханеро, ки ӯ нақл мекунад, оё дигарон ҳам гуфтаанд? Ва садҳо шурути дигар. Бинобар ин, дар сиҳҳати интисоби ҳадис ба ҳазрати Паёмбар (с) ва ё сухани саҳобӣ ва ҳатто сухани як олим ва донишманди исломӣ, ки дар китобҳои мӯътабар омада, итминони комил вуҷуд дорад.
С.И.
