Ҳақобаи Ҳирманд
1- Толибон ба дунболи даргирӣ бо Эрон аст?
Ҳирманд ё Ҳилманд – рудест, ки аз вилояти Ҳилманди Афғонистон равон шуда ва ба дарёчаи муштараке миёни Афғонистон ва Эрон мерезад.
Руди бузури Ҳирманд аз рудҳои пуроби Афғонистон ва Осиё ба шумор меравад, ки солона миллиардҳо метри кубӣ об дар он ҷараён меёбад ва тӯли он 1100 километр аст.
2- Мурури ихтилофоти ду садаӣ бар сари об
Саҳми Эрон аз руди пуроби Ҳирманд ба моҷарои дархости ҳуқуқии кишвари Эрон аз Афғонистон ишора дорад, ки бояд дар минтақаи Систон, ин саҳми об ҷорӣ шавад; ин руд дар гузашта дар ҳарду кишвари Афғонистон ва Эрон ҷорӣ будааст ва аз соли 1857-и мелодӣ, ки Ҳирот бо дасисаи Англия, ба муҷиби муоҳидаи Порис аз Эрон ҷудо шуд, мураттаб мавриди ихтилофи Эрон бо Афғонистон буд, то ин ки пас аз аҳдномаи сулҳи Эрон ва Англия дар солҳои 1857 то соли 1872-и мелодӣ, дар севвуми исфанди соли 1315-и шамсӣ, Эрон ва Афғонистон бо имзои тавофуқномаи муваққатӣ қарор гузоштанд, ҳар миқдор обе, ки ба банди Камолхон бирасад, баробар байни ду кишвар тақсим мешавад.
Аммо бо вуҷуди ин ки Маҷлиси Эрон ин тавофуқро тасвиб кард, Маҷлиси Афғонистон ҳозир ба тасвиби он намешуд; саранҷом дар 22-исфанди соли 1351 гузориши комиссиюни Делто ба имзои тарафайн расид ва муқаррар шуд, дар ҳар сония, 26 метри мукааб об, (муодили 850 миллион метри кубӣ дар сол) саҳми Систон ва дарёчаи Ҳомун бошад, дар хурдодмоҳи 1352 маҷлиси қонунгузори ду кишвар, тавофуқро тасвиб карданд.[i]
3- Толибон
Бо рӯи кор омадани ҳукумати толибон ва мушкилоти адида барои ҳукмронӣ дар ин кишвар, умед мерафт толибон парвандаҳои марзие, ки ин кишвар бо Покистон ё Ҳинд ва Эрон дошт, ба саранҷом бирасонад. Ҳақобаи Эрон яке аз мушкилоти асосӣ байни ду кишвари Эрон ва Афғонистон буд, ки қидмати торихӣ дошт. Соли гузашта бо пайгириҳои Эрон, толибон пазируфт ҳақобаи Эронро роҳии диёри Систон кунад, аммо амалан саҳми Эрон дар қисмати ламязраъ ва беобуалафи Гударзраҳ сарозер шуд, ки бо вокуниши шадиди Эрон рӯбарӯ шуд ва толибон ба иштибоҳи худ эътироф кард ва қавли мусоид дод, ки солҳои баъдӣ ин мушкил такрор нашавад.
Бо иштибоҳоте, ки дар солҳои гузашта толибон анҷом дод, давлати Эрон барои пайгирии ҳақобаи худ, дар соли ҷадид талош мекунад. Суханронии раиси ҷумҳури Эрон ва пайғомҳое, ки радду бадал шуд, нишон медиҳад, толибон зери расади дақиқи давлати Эрон аст ва агар рӯйкарди ғайридӯстонаи худ дар баробари Эронро такрор кунад, бо авоқиби ҷиддӣ рӯбарӯ хоҳад шуд. Ҷойгоҳи нахусти Эрон дар тиҷорати хориҷӣ бо Афғонистон худ муаййиди сатҳи нуфузи Эрон дар ин кишвар дорад, ки латма ба он, ба ҳеч ваҷҳ барои ҳукумати толибон хушоянд нест.[i]
Метавон рӯи дигари моҷаро – бӯҳрони ҳалнашудаи ҳақобаи Эронро, қудратнамоии толибон дар дохили кишвари худ унвон кард. Ҳукумати толибон барои нишон додани қурати худ ба мардум ва ҷалби назари онҳо, иқдом ба надодани саҳми Эрон мекунад, то бо ин ҳаракат ба мардуми хеш қудрати болои худро нишон диҳад ва аҳёнан эътирозот ё мутолиботи мардуми хешро манкуб кунад.
Бо нигоҳе фаротар аз масъалаи рудхонаҳои марзии байни ду кишвар, сатҳи нуфузи Покистон бар рӯи толибон низ мавзӯи муҳиммест, ки набояд дар таҳлили рафтории толибон аз назар дур нигаҳ дошта шавад. Покистон дар ҳафтаҳои ахир вориди буҳрони дохилии амиқе шуд, ки бо ҳукми ҷалб ва озодии Имронхон – раиси ҷумҳури ин кишвар, ин буҳронҳо идомадор хоҳад буд. Ҳидояти системаи амниятии Покистон ва нақшаҳое, ки барои толибони Афғонистон тарроҳӣ мекунанд, аз нукотест, ки бояд ба он таваҷҷуҳ шавад; оё Покистон роҳи бурунрафти буҳронҳои дохилиро дар танишофаринӣ дар хориҷ аз кишвари худ дунбол мекунад?
4- Паёмадҳои зистмуҳитии бадаҳдии толибон дар ҳақобаи Ҳирманд
Ончӣ эҳтимоли поёни бадаҳдии Афғонистон дар бораи ҳақобаи Ҳирмандро пуррангтар мекард, манофеи муштараки ду кишвар дар масоили зистмуҳитии сарчашмагирифта аз хушкии Ҳомун аст, чаро ки як севвуми ин толоби байналмилалӣ дар Афғонистон қарор дорад ва гарду ғубори ношӣ аз он то маркази Афғонистон пеш меравад.[ii]
Хушк шудани Ҳомун ва табдил шудани ин толоб ба бузургтарин чашмаи тавлиди гарду ғубор дар шарқи Эрон ва ғарби Афғонистон, олуда шудан ва коҳиши шадиди кайфияти ҳавои садҳо шаҳру русто дар Эрон ва Афғонистон танҳо бахшҳое аз паёмадҳои зистмуҳитии бетаваҷҷуҳии Афғонистон ба бастани оби Ҳирманд аст.
Дуруст монанди фоҷиае, ки дар дарёи (кӯл) Арал иттифоқ афтод. Бисёре аз касоне, ки солҳо дар атрофи Ҳомун зиндагӣ мекарданд, ё аз он ҷо муҳоҷират карданд ё ҳама чизи худро аз даст доданд. Дар канори ин мушкилот, мавҷи азиме аз паноҳҷӯён аз Афғонистон вориди Систон (Эрон) шуданд. Систон ба конуни паноҳандагон аз саросари Афғонистон табдил шуд. Бинобар ин, ҷудо кардани масъалаи паноҳандагон ва муҳити зист аз ҳам, ғайримумкин аст. Афзоиши ҷамъият ҳамроҳ бо коҳиши шадиди камият ва кайфияти ғизо ба афзоиши хатари суитағзия, бавижа дар миёни гуруҳҳои осебпазир, монанди кудакон ва солмандон мешавад.[i]
