Хусусиёти сиёсатмадори муваффақ
Нигоҳе ба торих
Мутолиаи сира ва торихи шахсиятҳои муваффақи торих – чӣ чеҳраҳои мусбат ва чӣ манфӣ — ба инсон хеле чизҳоро меомӯзад. Яке аз ин чеҳраҳо, Искандари Мақдунӣ аст ва дигаре Чингизхон. Бе тардид, ҳар ду чеҳраи манфӣ ҳастанд, бавижа нисбат ба мо порсизабонон, ки чӣ балоҳое ба сари ниёконамон, ки наёварда ин ду шахсият.
Ҳол, фориғ аз ин ки ҳар ду чеҳраи манфӣ ҳастанд, вале дар кори худ муваффақ буданд. Шояд бисёриҳо фикр кунанд, ки рози муваффақияти ин ду чеҳра, ки дар як муддати кӯтоҳи замонӣ бар сеяке аз дунё тасаллут ёфтанд, фақат ба ин буда, ки хуб ҷангидаанд ва артиши нерӯманде доштаанд, аммо ин хатост. Ҳеч сиёсатмадор ва кишваргушое дар торих нест, ки фақат бо зӯри бозуву нерӯ муваффақ шуда бошад.
Мутолиаи сира ва торихи ҳар ду нишон медиҳад, ки аввалан, ҳар дуяшон дорои ҳиммате баланд будаанд. Вақте Искандар дар ибтидои кор, ба атрофиёнаш мегӯяд, ман мехоҳам тамоми дунёро тасхир намоям, ба ӯ механдиданд, аммо ӯ бо як итминони комил мегуфт, ман дунёро тасхир хоҳам кард, ва ин дар ҳолест, ки аз падараш Филипп ҷуз як артиши заъиф боқӣ намонда буд. Чингизхон ҳам дар ибтидои кораш чунин буд. Ҳиммати баланд доштан хеле муҳим аст. Агар инсон барои анҷоми як кор, муҳкам камари ҳиммат бибандад ва ба ҳадафи худ имон дошта ва кӯшиш кунад, ҳатман ба ҳадафаш мерасад.
Дуввумин чизе, ки ҳар ду доштанд, ин ҳусни тадбир дар сиёсат буд. Ҳар ду, дар ибтидои кор, мардуми пароканда ва мутафарриқро муттаҳид карданд, барои онҳо умед ва имон бахшиданд. Атрофиёни ҳар ду, беш аз ин ки ба худи онҳо вафодор бошанд, ба аҳдофи онҳо вафодор буданд ва ба аҳдофи онҳо имон доштанд. Аз ҳамин ҷост, ки то пойи марг меҷангиданд ва меистоданд. Лаҳзае тардидро дар худ роҳ намедоданд. Бештарин заҳматҳое, ки ҳам Искандар ва ҳам Чингизи хунхор кашид – яъне беш аз он заҳматҳое, ки баъдҳо дар ҷангҳо кашиданд – ин дар ибтидои кор ва ҳангоме буд, ки миёни қабоил ва мардуми худ ваҳдат ва иттиҳод ва ҳамдилӣ эҷод карданд. Хеле заҳмат кашиданд ҳар ду. Ҳар ду ҳам медонистанд, ки ҳамин иттиҳод ва ваҳдат аст, ки метавонад онҳоро ба расидан ба аҳдофашон кӯмак бикунад. Шумо мебинед, Искандар ҳар вақт эҳсос мекард, касе дар садади эҷоди тафриқа миёни артиш ва атрофиёни ӯст, билофосила решаи он тафриқаро хушк ва сари тафриқакунандаро мебурид, то сорӣ ва ҷорӣ нашавад.
Севвумин омили рамзи муваффақияти онҳо, мудоро бо атрофиёнашон буд. Ҳар ду ҳам чунин буданд. Зулму ситами ин ду нисбат ба дигарон ва ағёр буд, вале нисбат ба атрофиён ва фармондеҳони сипоҳашон камоли мудороро мекарданд. Ба ҳарфи онҳо гӯш медоданд, ҷойгоҳи онҳоро гиромӣ медоштанд, дар кори худ бо онҳо машварат мекарданд, ҳаргиз худро як зина болотар аз онҳо намедонистанд. Дар торих аст, ки Искандар, баъд аз набардҳо ва ҳангоми шаб, ба афсаронаш сар мезад, ба онҳо дар корҳои хусусиашон кӯмак мекард, захмиҳоро бо дастони худ мудово мекард ва ғайра… Ҳамин рафтори ӯ ва сиёсати ӯ буд, ки атрофиёнаш ба ӯ сахт вафодор буданд ва ӯро дӯст медоштанд. Ва аз қазо, Чингиз ҳам чунин буда, албатта бо андаке ихтилоф бо Искандар…
Хулоса, сиёсатмадори муваффақ, касе аст, ки ҳамеша ин се вижагӣ: яъне ҳиммати баланд доштан, ҳусни табдир дар сиёсат ва зиракӣ ва дар ниҳоят хушалоқ ва хушрафтор будан ва мудоро ва машварат намудан бо касоне ки дар гирди ӯ ҷамъ шудаанд, насбулайни ӯ бояд бошад, вагарна ба ҷое нахоҳад расид.
Дар поёни ин ёддошт, боре дигар такрор мекунам, инҷониб ҳаргиз ҷонибдори хунхорҳое мисли Искандар ва Чингиз нестам ва нахоҳам буд. Он чӣ овардам дуруст фаҳм бишавад. Банда ин ҷо дар мақоми таъйиди корҳои ин ду, ки ҷуз зулму ситаму таҷовуз набуд, нестам. Балки дар мақоми баёни рамзи муваффақияти ин ду ҳастам.
Сайидюнуси Истаравшанӣ
Тоҷнек
