Тоҷикони Хуросон
Китобе, ки ҳар тоҷик бояд бихонад – 1
Бахши аввал
Сайфулло Муллоҷон
Доктор Соҳибназар Муродӣ – донишманди маъруфи тоҷик, таҳти унвони “Тоҷикони Хуросон” китобе дар Кобул нашр кардааст, ки инак он ба китобхонаи миллии Тоҷикистон низ расида. Китоби мазкур аз се ҷилд иборат аст. Муҳтавои ҳар се ҷилдро ба таври фишурда муаррифӣ мекунам.
Ҷилди аввал, аз ҳафт фасл иборат аст.
Фасли аввал “донистаниҳои лозим дар бораи тоҷикон” номида шуда. Дар ин бахш дар хусуси манобеъи китоб маълумот гирдоварӣ шуда, сипас перомуни вожаҳое, ки маънои тоҷик доранд (мисли тоту деҳгону тозику тожику ғарчаву …) суҳбат карда мешавад. Ин ҷо аз гурӯҳҳои дарунии қавми тоҷик низ ёдоварӣ шудааст.
Фасли дувуми китоб “Аҷдоди тоҷикон дар давраи ориёиҳо” номида шудааст. Дар ин қисмат роҷеъ ба хостгоҳи ориёиҳо ва муҳоҷирату ҷуғрофияи густариши онон ахбор гирдоварӣ шуда. Сипас аз дудмонҳои Каёниву Пешдодӣ ва зуҳури Зардушту Ойинномаи кеши зурдуштӣ (Авасто) сухан ба миён меоварад, ки хеле ҷолиб аст.
Фасли савуми ин китоб “Ориёиҳо ва зуҳури имперотуриҳои бостон” унвон гирифта. Аз миттаниҳову модҳо то лашкаркашии Искандар ёдоварӣ карда, сипас аз пайдоиши хатту забонҳои қадими эронӣ сухан ба миён оварда мешавад. Дар поёни ин фасл перомуни Кушониён ва Ашкониёну Сосониён ва мероси арзишманди ин дудмонҳо гузориш дода мешавад.
Дар фасли чорум, ки “гоҳномашумориҳои ориёӣ” ном дорад, муаллиф аз солномаҳои гуногун, ки дар адвори мухталиф миёни мардумон роиҷ буда, ёдовар мешавад. Аз ҷумла, гоҳшумориҳои суғдиву хоразмиву систонӣ ва наврӯзи ориёӣ ба тасвир кашида мешавад.
“Тоҷикон ва таҳаввулоти сиёсӣ ва фарҳангӣ” номи фасли панҷуми ин асари хуб аст. Ин ҷо ҳам мавзуҳои муҳимме чун, зодгоҳи забони порсӣ, гӯишҳои ин забон (аз ҷумла тоҷикӣ), вуруди арабҳо ба Хуросон ва қиёмҳои зиддиарабии тоҷикон матраҳ гардидаанд. Қисмати мазкур бо баҳсе андар авомили эҳё ва густариши забони порсӣ ба анҷом мерасад.
Дар фасли шашуми китоб, ки “Нақши тоҷикон дар боварии фикру фарҳанги исломӣ” ном дорад, асосан аз чеҳраҳои барҷастаи тоҷикон ва нақши онҳо дар густариши тамаддуни исломӣ зикр карда мешавад. Бахши поёнии фасли шашум ба фирқаҳои исломӣ ва густариши он дар байни тоҷикон ихтисос дода шудааст.
Фасли ҳафтуми ҷилди аввал, “Таъсиси давлатҳои мустақили миллии тоҷикон дар Хуросон” мебошад, ки дар беш аз сад саҳифа фароҳам омадааст. Ин ҷо муаллиф аз Тоҳириёну Саффориён ва марказҳои муҳимме чун Балху Бухоро сухан ронда, муфассал аз Сомониён ва корномаи онҳо ёдоварӣ кардааст. Ҳамчунин аз дудмонҳои дигари эронитабор, назири Балъамиёну Ҷайҳониён ва Зиёриёну Бувайҳиён тазаккур дода, шахсиятҳои бузурги илму адаби қарни чоруми ҳиҷрӣ (даҳи милодӣ)-ро низ ёдоварӣ мекунад.
Аммо ҷилди дуюми китоб….
Идома дорад…
(Манбаъ: Фейсбук, сафҳаи шахсии Сайфуллоҳ Муллоҷон)
Тоҷнек
