Нимнигоҳе ба мактаби экзистенсиализм
Экзистенсиализм (Existentialism) мактабе фалсафӣ аст, ки инсонро дар маркази ҳастӣ қарор медиҳад, аммо на ба унвони мавҷуде тасбитшуда ва маънодор, балки ба унвони мавҷуде танҳо, озод ва масъул, ки дар ҷаҳони бемаъно раҳо шудааст ва бояд худ маъно биёфаринад.
Экзистенсиалистҳо бовар доранд, ки инсон “ҳастӣ”-ашро ибтидо таҷриба мекунад, сипас худаш “моҳият”-ашро месозад, на баръакс. Ба баёни соддатар, инсон нахуст “ҳаст”, сипас интихоб мекунад, амал мекунад ва аз хилоли ин аъмол, худашро таъриф мекунад.
Ин мактаб дар қарни 20-ум бавежа пас аз ҷанги ҷаҳонии дуввум ба шиддат матраҳ шуд ва дар вокуниш ба фаҷойеъи ҷанг рушд кард. Экзистенсиализм, ҳам дар фалсафа ва ҳам дар адабиёт ҳузури пурранг дорад.
Жан-Пол Сартр, яке аз муҳимтарин намояндагони ин ҷараён, дар ҷумлае маъруф мегӯяд: “Инсон маҳкум ба озодӣ аст”. Яъне чун Худое нест, ки сарнавишт ё арзишҳоро таъйин карда бошад, инсон худ бояд озодона тасмим бигирад ва масъули паёмадҳои интихобҳояш бошад. Сартр бар ин бовар буд, ки мо дар ҷаҳони бехудо зиндагӣ мекунем ва ба ҳамин далел, масъулияти маъно бахшидан ба зиндагӣ, фақат бар дӯши худи мост.
Дигар файласуфони муҳимми ин мактаб иборатанд аз: Сёрен Керкегор (падари экзистенсиализми масеҳӣ), Фридрих Ничше (ҳарчанд худро экзистентсиалист намедонист, аммо бар бисёре таъсир гузошт), Мартин Хайдеггер, Альбер Камю (ки бештар аз вожаи “пучӣ” истифода мекард) ва Симона де Бовуар.
Дар адабиёт, экзистенсиализм дар осори Кафки, Достоевский, Беккет ва Сартр қобили радёбӣ аст. Дар ин мутун, шахсиятҳо маъмулан бо бӯҳрони ҳувият, озодӣ, пучӣ ва марг дасту панҷа нарм мекунанд.
Экзистенсиализм, дар ниҳоят, беш аз он ки маҷмӯаъе аз омӯзаҳои мунсаҷим бошад, навъе зистан ва андешидан аст. Равишест барои мувоҷеҳа бо изтироб, танҳоӣ, масъулият ва марг. Масире, ки инсонро вомедорад, то на аз сари одат, балки огоҳона интихоб кунад. Ҳатто дар ҷаҳони бемаъно.
Дуктур Абдулкарими Суруш, мутафаккири эронӣ, экзистенсиализмро ба ду гуна тақсим мекунад: экзистенсиализми муваҳҳид ва Худобовар, ки аз ҷумлаи намояндагони он Керкегор аст, ки таъбири “Иброҳим, падари имон” аз ӯст ва дигаре Худонобовар, ки намояндаи барҷастаи он Жан-Пол Сартр мебошад.
(istaravshani.com)
Тоҷнек
