Дилам мехост Дюжен бошам…
Ҳикоёти омӯзанда
Ҳамин ки Искандар, подшоҳи Мақдунӣ, ба унвони фармондеҳ ва пешвои кулли Юнон дар лашкаркашӣ ба Эрон интихоб шуд, аз ҳамаи табақот барои табрик назди ӯ меомаданд. Аммо Дюжен (Diogenes= Диоген Синопский), ҳакими маъруфи юнонӣ, ки дар Куринтус (Коринф) ба сар мебурд, камтарин таваҷҷӯҳе ба ӯ накард. Искандар шахсан ба дидори ӯ рафт.
Дюжен, ки аз ҳукамои калбии Юнон буд (шиори ин даста, қаноат, истиғно, озодманишӣ ва қатъи тамаъ буд) дар баробари офтоб дароз кашида буд. Чун ҳисс кард, ки ҷамъи фаровоне ба тарафи ӯ меоянд, каме бархост ва чашмони худро ба Искандар, ки бо ҷалолу шукӯҳ пеш меомад хира кард, аммо ҳеч фарқе миёни Искандар ва як марди оддӣ, ки ба суроғи ӯ меомад нагузошт ва шиори истиғно ва беэътиноиро ҳифз кард.
Искандар ба ӯ салом кард, сипас гуфт:
— Агар аз ман тақозое дорӣ, бигӯ.
Дюжен гуфт:
— Як тақозо бештар надорам. Ман аз офтоб истифода мекардам, ту акнун ҷилави офтобро гирифтӣ, каме он тарафтар биист!
Ин сухан дар назари ҳамроҳони Искандар хеле ҳақиру аблаҳона омад. Бо худ гуфтанд, аҷаб марди аблаҳе аст, ки аз чунин фурсате истифода намекунад! Аммо Искандар, ки худро дар баробари маноъати табъ ва истиғнои нафси Дюжен ҳақир дид, сахт дар андеша фурӯ рафт. Пас аз он ки ба роҳ афтод, ба ҳамроҳони худ, ки файласуфро ришханд мекарданд гуфт:
— Ба ростӣ агар Искандар набудам, дилам мехост Дюжен бошам.
(Манбаъ: Достони Ростон, таълифи шаҳид Мутаҳҳарӣ ба нақл аз китоби “Таърихи илм” таълифи Ҷорҷ Сортун, с.525)
Тоҷнек
