Ваҳдати вуҷуд ба забони содда
Мафҳуми ваҳдати вуҷуд
Шинохти Худо аз тариқи шинохти ҷаҳон
Ваҳдати вуҷуд ба забони содда ба ин маъност, ки дар ниҳоят, ҳама чиз дар ҳастӣ аз як манбаи воҳид сарчашма мегирад. Фикр кунед, ки ҷаҳон монанди як уқёнус аст: мавҷҳо, қатраҳо ва ҷараёнҳо мутафовит ба назар мерасанд, аммо ҳама аз оби уқёнус ташкил шудаанд. Дар ирфони исломӣ ин мафҳум мегӯяд, ки танҳо вуҷуди ҳақиқӣ, вуҷуди Худованд аст ва соири мавҷудот таҷаллиҳо ё сояҳое аз он вуҷуди илоҳӣ ҳастанд.
Ин андеша реша дар тафаккуроти ирфонӣ дорад ва мегӯяд: касрат (танаввуъ), ки мо мебинем, зоҳирӣ аст ва дар ботин, ҳама чиз воҳид аст. Барои мисол, агар ба як дарахт нигоҳ кунед, он дарахт вуҷуд дорад, аммо вуҷудаш вобаста ба вуҷуди Худост. Ин тавзеҳи ваҳдати вуҷуд ба забони содда кӯмак мекунад, то бифаҳмед, чаро орифон мегӯянд:
لا موجود إلا الله
Яъне ҳеч мавҷуде ҷуз Худо нест.
Мафҳуми ваҳдати вуҷуд
Мафҳуми ваҳдати вуҷуд, беш аз як андешаи интизоӣ (абстрактӣ) аст; он, як роҳ барои дидани ҷаҳон аст. Дар фалсафа ва ирфон, ваҳдати вуҷуд ба маънои ягонагии ҳастӣ аст. Яъне вуҷуд, як ҳақиқати воҳид аст, ки дар маротиби мухталиф зоҳир мешавад. Файласуфон монанди Мулло Садро, инро бо “ташкики (паҳншавии) вуҷуд” тавзеҳ медиҳанд, яъне вуҷуд, монанди нур аст, ки дар мартибаҳои мутафовит (аз хуршед то шамъ) зоҳир мешавад, аммо асли он яке аст.
Дар ваҳдати вуҷуд ба забони содда, метавон гуфт, ки Худо манбаи ҳамаи вуҷудҳо аст ва ҷаҳон, ойинае аз ӯст. Ин дидгоҳ кӯмак мекунад, то аз ҷудоиҳо убур кунем ва ба ваҳдат бирасем. Масалан дар равобити инсонӣ, агар бовар кунем ҳама аз як манбаъ ҳастем, меҳрубонӣ ва ҳамдилӣ бештар мешавад.
Ваҳдати ҳақиқати вуҷуд
Ваҳдати ҳақиқати вуҷуд, бахше калидӣ аз ин назария аст. Ҳақиқати вуҷуд, яъне он ҷавҳари аслӣ, ки ҳама чизро месозад, воҳид аст. Дар ирфон, ин ҳақиқат Худованд аст, ки номаҳдуд ва абадӣ аст. Ҳеч касрате дар ӯ роҳ надорад; ҳамаи касратҳо, таҷаллиҳои ин ҳақиқати воҳид ҳастанд.
Барои дарки ваҳдати вуҷуд ба забони содда, дар ин бахш, фикр кунед ба як шамъ: шӯълаҳо мутафовит ба назар мерасанд, аммо манбаи нур яке аст. Мухолифон гоҳе инро бо касрати вуҷуд муқоиса мекунанд, аммо тарафдорон мегӯянд, касрат, ваҳмолуд аст ва ҳақиқат, ваҳдат аст.
Ваҳдати шахсии вуҷуд яъне чӣ?
Ваҳдати шахсии вуҷуд, пешрафтатарин сатҳи ин назария аст. Яъне на танҳо вуҷуд воҳид аст, балки ин ваҳдат “шахсӣ” аст; яъне танҳо як шахс (Худо) вуҷуди ҳақиқӣ дорад ва бақия зуҳуроти ӯ ҳастанд. Дар фалсафаи Мулло Садро, ин ба маънои он аст, ки мавҷудот, робитӣ ҳастанд ва вуҷуди мустақил надоранд.
Дар ваҳдати вуҷуд ба забони содда, ваҳдати шахсӣ монанди ин аст, ки бигӯем: ҷаҳон, монанди сояи мост: соя вуҷуд дорад, аммо бидуни мо нест. Ин дидгоҳ, тавҳидро амиқтар мекунад ва мегӯяд: Худо дар ҳама чиз ҳозир аст, бидуни ин ки бо он яке шавад.
Ваҳдати вуҷуд дар Қуръон
Қуръон, манбаи аслӣ барои бисёре аз орифон дар тавзеҳи ваҳдати вуҷуд аст. Оёте монанди:
كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ
“Ҳар чизе нобуд мешавад ҷуз ваҷҳи ӯ.” (Қасас/88) нишондиҳандаи ин аст, ки танҳо вуҷуди пойдор Худост. Ё:
فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ
“Ҳар ҷо рӯ кунед, ваҷҳи Худо он ҷост.” (Бақара/115) баёнгари ҳузури воҳиди Худо дар ҳама ҷост.
Дар ваҳдати вуҷуд ба забони содда, Қуръон ин мафҳумро бо забоне шеърӣ баён мекунад. Орифон монанди Ибни Арабӣ аз ин оёт барои исботи ваҳдат истифода мекунанд. Албатта бархе тафсирҳо мутафовит аст, аммо ин оёт, пояе барои дарки ваҳдат ҳастанд.
Ваҳдати вуҷуди Ибни Арабӣ
Ибни Арабӣ, падари ирфони назарӣ, нахустин касе аст, ки ваҳдати вуҷудро ба таври муфассал тавзеҳ дод. Ӯ мегӯяд: вуҷуд воҳид аст ва ҷаҳон, “таҷаллиёт”-и Худо ҳастанд. Дар китоби “Футуҳоти Маккия”, ӯ ҷаҳонро монанди ойинаҳое мебинад, ки Худо дар онҳо мунъакис мешавад. Дар ваҳдати вуҷуд ба забони содда аз дидгоҳи Ибни Арабӣ, Худо –
الوجود المطلق
— аст ва мавҷудот маҳдудиятҳои ин вуҷуд ҳастанд. Ин андеша, таъсири зиёде бар орифони баъдӣ гузошт.
Дидгоҳи Ибни Арабӣ ба сурати хулоса ва содда ба шарҳи зер аст:
1. Фақат Худо “вуҷуди ҳақиқӣ” дорад
* Аз назари Ибни Арабӣ, танҳо Худо воқеан вуҷуд дорад.
* Ҳар чи ғайри ӯ (ҷаҳон, инсон, фиришта ва ғайра…), вуҷудаш вобаста ва ғайриаслӣ аст.
* Мисли ин ки нур фақат аз хуршед аст, бақияи рӯшноиҳо аз ӯ гирифтаанд.
2. Ҷаҳон “таҷаллӣ” ва “зуҳур”-и Худост
* Худо дар ҷаҳон таҷаллӣ карда, яъне худашро ба шаклҳои гуногун нишон додааст.
* Мавҷудот ойинаҳое ҳастанд, ки сифот ва исмҳои илоҳӣ дар онҳо ҷилва карда.
* Масалан дар кӯҳ, қудрати Худо дида мешавад, дар гул, зебоиаш, дар инсон илму ишқаш.
3. Холиқу махлуқ ҷудо нестанд, аммо яке ҳам нестанд
* Ибни Арабӣ намегӯяд: “Худо = ҷаҳон”, балки мегӯяд: ҷаҳон ҷилваи Худост.
* Мисли тасвир дар ойина: аз ойина ҷудо нест, вале худи шахс ҳам нест.
* Пас холиқу махлуқ ду намуд аз як ҳақиқатанд.
4. Вуҷуди махлуқот, сояе аз вуҷуди Худост
* Ӯ мегӯяд: вуҷуди махлуқот монанди соя аст; сояи воқеӣ ба назар мерасад, вале бидуни соҳиби соя ҳеч аст.
* Яъне мо ва олам ҳам бидуни Худо ҳеч “ҳастӣ” надорем.
5. Ҳамаи асмо ва сифоти Худо дар олам зоҳир мешаванд
* Ҷаҳон саҳнае аст, ки дар он асмои илоҳӣ мисли раҳмат, қудрат, илм, ҷамол, ҷалол ва … худро нишон медиҳанд.
* Ҳар мавҷуде ойинаи як ё чанд сифат аз сифоти Худост.
6. Ҳадафи офариниш: шинохти Худо аз тариқи худаш
* Ибни Арабӣ мегӯяд: Худо хост худашро дар ойинаи олам бибинад.
* Пас оламро офарид, то сифоташ дар он ошкор шавад ва инсон битавонад ӯро бишносад.
* Бинобар ин, офариниш яъне Худо худашро ба худаш нишон медиҳад аз роҳи мо ва ҷаҳон.
7. Инсон, ойинаи комили Худост (инсони комил)
* Инсони комил (монанди паёмбари ислом (с)) ҷомеи ҳамаи сифоти илоҳӣ аст.
* Ӯ комилтарин таҷаллии Худо дар олам аст.
* Аз ин рӯ, шинохти инсони комил, роҳи шинохти Худост.
8. Касрат (таъаддуди мавҷудот) дар зоҳир аст, ваҳдат дар ботин
* Мо дар зоҳир мебинем, ки мавҷудот мухталифанд.
* Аммо дар ботин, ҳама аз як вуҷуд сарчашма гирифтаанд.
* Мисол: дарё ва мавҷҳо ба ин маъно, ки мавҷҳо ҷудо ба назар мерасанд, вале ҳама оби дарё ҳастанд.
9. Шарр ва нақс, набуди вуҷуд аст, на чизе мустақил
* Ибни Арабӣ мегӯяд: бадиҳо ва нақсҳо дар воқеъ набуди вуҷуд ҳастанд, на чизҳое ҷудо аз Худо.
* Чун Худо хайри маҳз аст, ҳар чи вуҷуди ҳақиқӣ дорад, хайр аст; шарр фақат дар набуди он хайр ҷилва мекунад.
10. Ишқ, роҳи дарки ваҳдати вуҷуд аст
* Ақл ба танҳоӣ наметавонад ин розро бифаҳмад.
* Фақат ишқ ва шуҳуди қалбӣ аст, ки ба инсон нишон медиҳад ҳама чиз аз ӯ ва дар ӯст.
* Ба қавли Ибни Арабӣ: “Қалби ман омодаи пазириши ҳар сурате аст, чаро ки дар ҳар чиз ӯро мебинам.”
Ваҳдати вуҷуд аз нигоҳи Мавлоно
Ваҳдати вуҷуд ба забони содда аз нигоҳи Мавлоно низ қобили таъаммул аст. Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ бо шеърҳояш ваҳдати вуҷудро зинда кард. Дар Маснавӣ, ӯ мегӯяд: “Маснавии мо дукони ваҳдат аст”, яъне ҳама чиз воҳид аст. Мисолҳои ӯ монанди филу торикӣ (ки касрат ваҳм аст) кӯмак мекунад, то ваҳдати вуҷуд ба забони соддаро бифаҳмем.
Мавлоно ваҳдатро бо ишқ пайванд мезанад: ишқ, роҳе барои расидан ба ин ваҳдат аст. Шеърҳои ӯ, монанди “Биё, ки ҷумла яке шавем”, ин мафҳумро отифӣ мекунад. Имрӯза, омӯзаҳои Мавлоно ба унвони роҳе барои шинохти худ ва Худо дар дастрас аст.
Ваҳдати вуҷуди Мулло Садро
Мулло Садро, файласуфи бузург, ваҳдати вуҷудро бо фалсафа таркиб кард. Ӯ бо “асолати вуҷуд” ва “ташкик” (паҳншавӣ), мегӯяд: вуҷуд воҳид аст, аммо дар маротиби мутафовит. Дар “Асфори арбаъа”, ӯ аз ваҳдати ташкикӣ ба шахсӣ мерасад.
Дар ваҳдати вуҷуд ба забони соддаи Мулло Садро, вуҷуд монанди як рӯдхона аст: манбаъ яке, аммо ҷараёнҳо мутафовит. Ин дидгоҳ, пуле байни ирфон ва фалсафа аст.
Ваҳдати вуҷуди Имом Хумайнӣ
Имоми Хумайнӣ (р) илова бар сиёсат, ориф буд. Ӯ ваҳдати вуҷудро шахсӣ медонист ва дар “Мисбоҳ ал-ҳидоя” тавзеҳ дод, ки ҷаҳон, зуҳуроти Худост. Ӯ таъкид мекунад, ки ин ваҳдат, бо шариат созгор аст. Дар ваҳдати вуҷуд ба забони содда аз дидгоҳи Имом Хумайнӣ, ин мафҳум роҳе барои худшиносӣ аст: шинохти Худо аз тариқи шинохти ҷаҳон.
Аз дидгоҳи Имом Хумайнӣ (р), ваҳдати вуҷуд ба ин маъност, ки дар саросари ҳастӣ танҳо як вуҷуди ҳақиқӣ вуҷуд дорад ва он Худои Мутаъол аст; соири мавҷудот на шарики ӯянд ва на мустақил аз ӯ, балки таҷаллиёт ва мазоҳири асмо ва сифоти илоҳианд. Имом Хумайнӣ (р) баён дошта, ки олам, “зуҳури Ҳақ дар маротиби гуногун” аст ва ҳеч чизе аз доираи вуҷуди илоҳӣ берун нест. Бо ин ҳол, ӯ таъкид карда ки ин дидгоҳ ҳаргиз ба маънои яке донистани холиқ ва махлуқ нест, балки баёнгари ниҳояти тавҳид ва шуҳуди ваҳдат дар касрат аст.
Ваҳдати вуҷуди шаҳид Мутаҳҳарӣ
Шаҳид Мутаҳҳарӣ, ваҳдати вуҷудро бо эҳтиёт баррасӣ кард. Ӯ ваҳдати шуҳуд (дидани воҳид)-ро тарҷеҳ медод ва ваҳдати шахсиро нақд мекард, аммо қабул дошт, ки вуҷуд воҳид аст. Дар ваҳдати вуҷуд ба забони соддаи Мутаҳҳарӣ, ин мафҳум набояд ба инкори касрат мунҷар шавад, балки таъодуле байни ваҳдат ва касрат аст.
Мухолифони ваҳдати вуҷуд чӣ мегӯянд?
Мухолифон монанди бархе фуқаҳо, ваҳдати вуҷудро бо ширк муқоиса мекунанд. Онҳо мегӯянд: ин назария тамоюзи Худо ва махлуқро маҳв мекунад. Аллома Ҳиллӣ ва дигарон, онро ботил медонанд. Аммо дар ваҳдати вуҷуд ба забони содда, тарафдорон посух медиҳанд, ки ин ваҳдат, иттиҳод нест, балки таҷаллӣ аст. Ин баҳсҳо, ғинои мавзӯъро нишон медиҳад.
Касрат ё ваҳдат?
Суоли калидӣ ин аст: касрат ё ваҳдат? Дар фалсафа, бархе касратро воқеӣ медонанд, аммо орифон мегӯянд: касрат зоҳирӣ аст ва ваҳдат ботинӣ. Мулло Садро бо ташкик, ҳар дуро таркиб мекунад. Дар ҷадвали зер, муқоисае содда овардаем:
Ҳоло, ки ба интиҳо расидем, дар поён матолибро як бори дигар ба сурати суолу ҷавоб меорам:
1. Ваҳдати вуҷуд яъне чӣ?
Яъне ин ки дар саросари ҳастӣ, фақат як вуҷуди ҳақиқӣ вуҷуд дорад ва он Худои Мутаъол аст. Ҳар чизе ғайр аз Худо, намуд ва таҷаллии ӯст, на вуҷуде мустақил. Ба забони содда: олам ва ҳамаи махлуқот соя ё партаве аз вуҷуди Худо ҳастанд, на ҷудо аз ӯ.
2. Оё ваҳдати вуҷуд яъне ҳама чиз Худост?
На дақиқан. Орифон намегӯянд “ҳама чиз Худост” ба маънои яке шудани холиқу махлуқ, балки бар ин ақидаанд, ки Худо дар ҳама чиз ҳузур дорад, вале ҳеч чиз айни зоти Худо нест. Мисли ин ки нури хуршед дар ойинаҳо дида мешавад, вале ойина худи хуршед нест.
3. Чӣ касоне ин назарияро матраҳ кардаанд?
Ин назария бештар дар ирфони исломӣ, махсусани тавассути Муҳйииддин ибни Арабӣ (қарни 6 ва 7 ҳиҷрӣ) матраҳ ва табйин шуд. Баъдҳо орифон ва ҳакимоне монанди Садрулмутааллиҳин (Мулло Садро), Мавлавӣ ва Имом Хумайнӣ онро баст доданд.
4. Тафовути ваҳдати вуҷуд бо ҳулул ва иттиҳод чист?
Ҳулул яъне Худо дар махлуқот “ворид” шавад (мисли руҳ дар бадан) ва иттиҳод яъне Худо ва махлуқ яке шаванд; аммо ваҳдати вуҷуд мегӯяд: аслан чизе ҷуз Худо нест, то бихоҳад дар он ҳулул кунад ё бо он яке шавад. Махлуқот, фақат таҷаллиёт ва зуҳуроти Худо ҳастанд, на чизҳое мустақил.
5. Агар фақат Худо вуҷуд дорад, пас мо ва ҷаҳон чӣ ҳастем?
Мо ва ҷаҳон намудҳо ва таҷаллиҳои Худо ҳастем, мисли мавҷҳое дар дарё, ки аз об ҷудо нестанд, вале шаклҳои мухталиф доранд. Вуҷуди мо дар ҳақиқат “вуҷуди Худо” аст, ки ба суратҳои гуногун ҷилва кардааст.
6. Мухолифони ваҳдати вуҷуд чӣ мегӯянд?
Бархе мутакаллимон ва фуқаҳо мегӯянд: ваҳдати вуҷуд мумкин аст мунҷар ба “куфр” ё “ширки пинҳон” шавад, чун мумкин аст тасаввур шавад, ки Худо ва махлуқот якеанд. Аммо орифон посух медиҳанд, ки ин суитафоҳум аст ва онҳо ҳаргиз холиқу махлуқро яке намедонанд, балки вуҷуди махлуқотро вобаста ба вуҷуди Худо медонанд.
7. Оё ваҳдати вуҷуд фақат дар ислом матраҳ шудааст?
На. Мафоҳиме шабеҳи он дар дигар суннатҳои ирфонӣ ва фалсафӣ ҳам дида мешавад: дар ҳиндуизм, дар фалсафаи Спиноза, (Худо ва табиат якеанд) ва дар ирфони масеҳӣ ва будоӣ низ мафоҳими мушобеҳ вуҷуд дорад. Аммо дар ирфони исломӣ, ваҳдати вуҷуд дар бистари тавҳид ва муҳаббати илоҳӣ матраҳ мешавад, на ба сурати нафйи Худо.
istaravshani.com
Тоҷнек
